
สารหนู คืออะไร มาจากไหน

- สารหนูอนินทรีย์ (Inorganic Arsenic) มักพบในดินและน้ำ และเป็นชนิดที่ต้องระวังเป็นพิเศษ
- สารหนูอินทรีย์ (Organic Arsenic) พบมากในปลาและอาหารทะเล มักมีพิษน้อยกว่าแบบอนินทรีย์
อย่างไรก็ตาม แม้สารหนูจะมีอยู่ในธรรมชาติอยู่แล้ว แต่การทำเหมืองแร่ การถลุงแร่ และกระบวนการอุตสาหกรรมบางประเภท อาจปลดปล่อยสารหนูออกมาสู่แหล่งน้ำมากขึ้น จากนั้นสารหนูก็เดินทางเข้าสู่ร่างกายเราได้หลายทาง ทั้งการดื่มน้ำ การใช้น้ำปรุงอาหาร และการกินพืชผักที่รดด้วยน้ำปนเปื้อน
ตัวอย่างเช่น เหตุการณ์เมื่อปลายปี พ.ศ. 2530 ที่พบผู้ป่วยพิษสารหนูเรื้อรังในอำเภอร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช จากการดื่มน้ำปนเปื้อนในพื้นที่ที่เคยทำเหมืองแร่ดีบุก โดยภาษาท้องถิ่นเรียกอาการป่วยนั้นว่า “ไข้ดำ”
สารหนูอันตรายไหม ก่อให้เกิดโรคอะไรได้บ้าง ?
- หากได้รับปริมาณมากในเวลาสั้น ๆ อาจเกิดพิษเฉียบพลัน มีอาการคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง และท้องเสีย บางรายอาจชาปลายมือปลายเท้าหรือเป็นตะคริวตามมา
- หากได้รับต่อเนื่องเป็นเวลานาน อาจสังเกตเห็นสีผิวเปลี่ยนเป็นด่าง ๆ หรือผิวหนาขึ้นที่ฝ่ามือและฝ่าเท้า นอกจากนี้ การได้รับสารหนูอนินทรีย์ระยะยาวยังเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด และมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ รวมถึงพบความเชื่อมโยงกับโรคหัวใจและหลอดเลือด และเบาหวานชนิดที่ 2 ได้เช่นกัน
สารหนูต้มน้ำหายไหม

ทำไมต้มแล้วสารหนูไม่หาย
การต้มน้ำช่วยฆ่าเชื้อโรคได้ก็จริง แต่ไม่สามารถกำจัดสารหนูได้ เพราะเมื่อน้ำเดือด น้ำบริสุทธิ์บางส่วนจะระเหยกลายเป็นไอออกไป ในขณะที่สารหนูยังคงตกค้างอยู่ในหม้อ ส่งผลให้น้ำที่เหลืออยู่มีความเข้มข้นของสารหนูเพิ่มมากขึ้นเสียด้วยซ้ำ
นอกจากนี้ การเติมคลอรีนเพียงอย่างเดียวก็ไม่สามารถกำจัดสารหนูได้เช่นกัน และเนื่องจากน้ำที่ปนเปื้อนสารหนูอาจยังคงดูใสสะอาด ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น หรือรสชาติที่ผิดปกติ เราจึงไม่สามารถสังเกตได้ด้วยตาเปล่า แต่ต้องอาศัยผลตรวจทางห้องปฏิบัติการเพื่อยืนยันปริมาณสารหนูที่แน่ชัด
น้ำประปาต้มดื่มได้ไหม
กรมอนามัยได้กำหนดเกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ว่า ต้องมีปริมาณสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งสอดคล้องกับค่ามาตรฐานที่องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำ ดังนั้น หากน้ำประปาผ่านการตรวจรับรองตามเกณฑ์นี้ก็สามารถนำมาดื่มได้ แต่ทั้งนี้ควรติดตามและปฏิบัติตามประกาศของการประปา รวมถึงหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในพื้นที่อย่างใกล้ชิด
สำหรับพื้นที่กรุงเทพมหานคร นนทบุรี และสมุทรปราการ ทางการประปานครหลวงได้ชี้แจงว่าไม่ได้รับผลกระทบจากกรณีการปนเปื้อนสารหนูในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และแม่น้ำโขง เนื่องจากใช้แหล่งน้ำดิบจากแม่น้ำเจ้าพระยาและเขื่อนแม่กลองเป็นหลัก
ส่วนประชาชนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่เฝ้าระวัง เช่น จังหวัดเชียงราย แนะนำให้เลือกดื่มน้ำบรรจุขวดที่ได้มาตรฐาน หรือใช้น้ำประปาที่ผ่านการตรวจรับรองคุณภาพแล้วเท่านั้น หากพบว่าแหล่งน้ำใดมีปริมาณสารหนูเกินเกณฑ์ หรือมีประกาศแจ้งให้งดใช้ ควรหลีกเลี่ยงการนำน้ำจากแหล่งนั้นมาดื่ม หุงข้าว ประกอบอาหาร ชงนมให้เด็ก ทำน้ำแข็ง รวมถึงการล้างผักและผลไม้โดยเด็ดขาด
น้ำที่มีสารหนูใช้อาบน้ำหรือล้างจานได้ไหม
สามารถใช้ได้ในบางกรณี เนื่องจากสารหนูในน้ำดูดซึมผ่านทางผิวหนังได้น้อย อย่างไรก็ตาม เพื่อความปลอดภัยสูงสุด ควรติดตามประกาศของหน่วยงานในพื้นที่อย่างใกล้ชิดว่าอนุญาตให้นำน้ำจากแหล่งนั้นมาใช้อาบน้ำ ล้างจาน หรือซักผ้าได้หรือไม่
ทั้งนี้ หากพื้นที่นั้นอนุญาตให้ใช้อาบน้ำได้ ควรระมัดระวังไม่ให้เด็กเล็กเผลอกลืนน้ำเข้าปากขณะอาบน้ำ ส่วนการแปรงฟันและบ้วนปาก แนะนำให้ใช้น้ำดื่มที่ได้มาตรฐานเพื่อความปลอดภัยจะดีที่สุด
สารหนูกรองได้ไหม กำจัดยังไง ?
สารหนูในน้ำสามารถกรองให้ลดลงได้ด้วยระบบกรองที่ออกแบบมาเพื่อกำจัดสารหนูโดยเฉพาะ เช่น เครื่องกรองระบบรีเวิร์สออสโมซิส (Reverse Osmosis หรือ RO) ซึ่งใช้เยื่อกรองความละเอียดสูงแยกสารที่ละลายอยู่ในน้ำออก หรืออีกวิธีหนึ่งคือการใช้เครื่องกลั่นน้ำดื่ม ที่อาศัยหลักการควบแน่นไอน้ำให้กลายเป็นน้ำบริสุทธิ์แยกออกจากน้ำเดิม
ทั้งนี้ เวลาซื้อเครื่องกรองน้ำ ควรตรวจสอบให้แน่ใจว่ารุ่นนั้นได้รับการรับรองมาตรฐานว่าสามารถลดสารหนูได้จริง เนื่องจากประสิทธิภาพในการกรองขึ้นอยู่กับชนิดของสารหนูและคุณภาพของน้ำดิบก่อนกรองด้วย นอกจากนี้ หลังติดตั้งเครื่องกรองแล้ว ควรส่งตัวอย่างน้ำที่ผ่านการกรองไปตรวจวิเคราะห์ให้มั่นใจว่าผ่านเกณฑ์มาตรฐานน้ำดื่มก่อนนำมาบริโภคหรือหุงข้าว รวมถึงควรเปลี่ยนไส้กรองตามรอบระยะเวลาที่ผู้ผลิตกำหนดอย่างเคร่งครัด
ซาวข้าวช่วยลดสารหนูได้ไหม

การซาวข้าวก่อนหุงอาจช่วยลดปริมาณสารหนูได้เพียงเล็กน้อยเท่านั้น เนื่องจากสารหนูบางส่วนได้สะสมอยู่ในเมล็ดข้าวตั้งเเต่ก่อนเก็บเกี่ยว โดยเมื่อแปลงนามีน้ำขัง สารหนูในดินจะละลายลงในน้ำได้ง่ายขึ้น ต้นข้าวจึงลำเลียงสารหนูเหล่านี้ผ่านทางรากและสะสมไว้ในเมล็ดในที่สุด
เมื่อเทียบข้าวพันธุ์เดียวกัน ข้าวกล้องมักมีสารหนูอนินทรีย์สูงกว่าข้าวขาว เนื่องจากยังมีชั้นรำข้าวที่เป็นแหล่งสะสมของสารหนู (แม้รำข้าวจะมีใยอาหารและสารอาหารสำคัญหลายชนิดที่จะลดปริมาณลงเมื่อผ่านการขัดสีก็ตาม) นอกจากนี้ ปริมาณสารหนูในข้าวแต่ละถุงยังอาจแตกต่างกันไปตามสายพันธุ์และแหล่งเพาะปลูกอีกด้วย
ถ้าต้องการลดสารหนูในข้าวให้ได้ผลมากขึ้น แนะนำให้ใช้น้ำที่ได้มาตรฐานสำหรับการดื่มในการหุง และเลือกวิธีหุงข้าวแบบรินน้ำทิ้ง (การต้มข้าวให้สุกแล้วเทน้ำต้มออกเหมือนการกรองข้าวต้ม) ซึ่งวิธีนี้จะช่วยชะล้างสารหนูให้ออกไปกับน้ำที่ทิ้งได้มากยิ่งขึ้น
วิธีหุงข้าวลดสารหนู ทำตามได้ที่บ้าน
วิธีที่ 1. หุงแบบเช็ดน้ำ (ใช้น้ำปริมาณมากแล้วเททิ้ง)
วิธีนี้มีหลักการคล้ายกับการต้มเส้นพาสต้า โดยใช้น้ำดื่มที่ได้มาตรฐานในอัตราส่วน น้ำ 6-10 ส่วน ต่อข้าวสาร 1 ส่วน ต้มจนข้าวสุกนุ่มแล้วจึงรินน้ำส่วนเกินทิ้ง งานทดลองพบว่าวิธีนี้ช่วยลดปริมาณสารหนูอนินทรีย์ได้เฉลี่ยประมาณ 40% ในข้าวขาวเมล็ดยาว, 50% ในข้าวกล้อง และ 60% ในข้าวนึ่ง (Parboiled Rice) ที่นำมาทดสอบ
อย่างไรก็ตาม สำหรับข้าวขาวและข้าวนึ่งชนิดที่เสริมสารอาหาร การหุงวิธีนี้อาจทำให้ธาตุเหล็ก โฟเลต และวิตามินบีบางชนิดที่เติมลงไปสูญเสียไปกับน้ำประมาณ 50-70% เช่นกัน
วิธีที่ 2. ต้มข้าว 5 นาที แล้วเปลี่ยนน้ำหุงต่อ
- ต้มน้ำดื่มที่ได้มาตรฐานในอัตราส่วน น้ำ 4 ถ้วย ต่อข้าวสาร 1 ถ้วย
- เมื่อน้ำเดือด ให้เทข้าวสารลงไปต้มนาน 5 นาที
- เทน้ำต้มรอบแรกทิ้งให้หมด
- เติมน้ำดื่มสะอาดลงไปใหม่ประมาณ 2 ถ้วย ต่อข้าวสาร 1 ถ้วยที่ใช้ในตอนแรก
- ปิดฝา แล้วหุงต่อด้วยไฟอ่อนถึงปานกลางจนข้าวสุกและดูดซึมน้ำจนหมด
ข้อควรรู้ก่อนหุงข้าวลดสารหนู
- น้ำที่ใช้ต้องได้มาตรฐานน้ำดื่ม : ควรใช้น้ำที่ผ่านเกณฑ์น้ำดื่มในทุกขั้นตอน ตั้งแต่การซาว ต้ม ไปจนถึงการหุง เพราะเมล็ดข้าวสามารถดูดซับสารหนูจากน้ำที่ใช้หุงได้ ดังนั้นการเทน้ำทิ้งเพียงอย่างเดียวจึงไม่สามารถทดแทนการเลือกใช้น้ำที่สะอาดและปลอดภัยได้
- ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับชนิดข้าวและวิธีหุง : ตัวเลขเปอร์เซ็นต์ที่ลดลงข้างต้นเป็นผลลัพธ์ภายใต้เงื่อนไขที่ทำการทดสอบเท่านั้น หากนำไปใช้กับข้าวหอมมะลิหรือวิธีปรุงแบบอื่น เช่น การนึ่งข้าวเหนียว ผลลัพธ์ที่ได้อาจแตกต่างกันไป
ใช้หม้อหุงข้าวไฟฟ้า หุงได้ไหม ?

บ้านไหนที่ถนัดใช้หม้อหุงข้าวไฟฟ้า สามารถนำวิธีที่ 2 มาประยุกต์ใช้ได้ โดยนำข้าวไปต้มบนเตาให้ครบ 5 นาทีและเทน้ำรอบแรกทิ้งให้เรียบร้อยก่อน จากนั้นจึงย้ายข้าวลงหม้อหุงข้าวไฟฟ้า เติมน้ำดื่มสะอาดลงไปใหม่ แล้วกดหุงตามปกติจนสุก
อย่างไรก็ตาม เนื่องจากตัวเลขในงานทดลองข้างต้นมาจากการใช้เตาให้ความร้อนในห้องปฏิบัติการ ผลลัพธ์ที่ได้จากการประยุกต์ใช้กับหม้อหุงข้าวไฟฟ้าจึงอาจแตกต่างออกไปบ้าง
สารหนูไม่มีสี ไม่มีกลิ่น และไม่มีรส จึงไม่มีใครดูออกด้วยตาเปล่าว่าน้ำหรืออาหารตรงหน้าปลอดภัยแค่ไหน สิ่งที่ทำได้ดีที่สุดคือเลือกน้ำและอาหารจากแหล่งที่ผ่านการตรวจสอบ กินให้หลากหลายไม่ผูกติดกับอาหารชนิดเดียว และคอยติดตามประกาศจากหน่วยงานสาธารณสุขในพื้นที่
ส่วนใครที่อาศัยอยู่หรือเคยใช้น้ำจากพื้นที่เสี่ยงมานาน แล้วเริ่มพบอาการผิดปกติในร่างกาย ลองปรึกษาแพทย์หรือ รพ.สต. ใกล้บ้าน เพื่อประเมินว่าควรตรวจหาสารหนูในร่างกายหรือไม่
บทความที่เกี่ยวข้องกับสารพิษ
- หมอสุรัตน์ เผยอาการคนได้รับพิษจากสารหนู เจออาการยังไงบ้าง ช่วงนี้เป็นข่าวเยอะ
- ไซยาไนด์ออกฤทธิ์แล้วมีอาการอย่างไร ควรแก้พิษไซยาไนด์อย่างไรให้รอดตาย
- ก๊าซไข่เน่า คืออะไร เกิดจากอะไร รู้จักสารอันตรายที่แค่ดมกลิ่นก็ตายได้ในไม่กี่นาที
- พาราควอต อันตรายต่อสุขภาพแค่ไหน ทำไมถึงต้องแบน !
- โซเดียมไนไตรท์ คืออะไร ? เปิดหน้าตาผงสีขาวปริศนาคล้ายเกลือ กินผิดอาจอันตรายถึงชีวิต !
ขอบคุณข้อมูลจาก : สำนักสุขาภิบาลอาหารและน้ำ กรมอนามัย, ศูนย์พิษวิทยาศิริราช Siriraj Poison Control Center, กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข, กรมอนามัย, องค์การอนามัยโลก, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov (1), (2), atsdr.cdc.gov, fda.gov





